به گزارش آژانس خبری پی آر؛ دکتر محمداحسان خرامید، مدرس دانشگاه، پژوهشگر ارتباطات و مدیریت افکار عمومی، دکتری مدیریت رسانه، رئیس و بنیانگذار اندیشکدۀ حکمرانی رسانه و فضای مجازی دارمانی، در این گفت‌وگو از لایه‌های پنهان آسیب‌پذیری نوجوان می‌گوید؛ لایه‌هایی که هرکدام سازوکار و درمان جداگانه‌ای دارند.
او تأکید می‌کند که نوجوان امروز الزاماً ساده‌لوح نیست، اما در معماری‌ای زندگی می‌کند که فاصلۀ میان «دیدن» و «واکنش» را به صفر رسانده است.
از «سواد رسانه‌ای» تا «سواد معماری اقناع»، از «باور» تا «کنش» و از «مقاومت» تا «عاملیت معرفتی»؛ خرامید در این گفت‌وگو، نه راهکاری برای کنترل بیشتر که چهارچوبی برای توانمندسازیِ نوجوان در برابر فشار جمع، نشانه‌های محبوبیت و اقتصاد توجه ارائه می‌دهد.
او از «هنجار لایک»، «ذهن اجاره‌ای» و «مکث» می‌گوید و در نهایت پیشنهاد می‌کند که جامعۀ سالم به خطای کمتر نیاز ندارد؛ به ظرفیت جبران آن نیاز دارد.
وقتی می‌گوییم نوجوان در برابر اطلاعات آسیب‌پذیر است، دقیقاً از چه نوع آسیبی حرف می‌زنیم: زودباوری، تحریک‌پذیری، تقلید رفتاری یا ناتوانی در تشخیص اینکه اصلاً چگونه دارد روی او کار می‌شود؟ اگر این لایه‌ها با هم فرق دارند، کدام‌یک در وضعیت فعلی مهم‌تر است و کدام‌یک بیش از بقیه نادیده گرفته می‌شود؟ کدام نوع آسیب بیشترین پیامد را در رفتار اجتماعی نوجوان تولید می‌کند؟
پیش از ورود به پرسش‌ها، لازم است دربارۀ تعبیر «نسل زد» یک احتیاط علمی به کار ببریم و آن را صرفاً یک برچسب نسلی ساده‌انگارانه تلقی نکنیم.
نسل‌ها مرزهای طبیعی و ثابت ندارند و بسیاری از تفاوت‌هایی که به یک نسل نسبت داده می‌شود، در واقع می‌تواند محصول سن، مرحلۀ رشد، طبقۀ اجتماعی، تجربۀ تاریخی، فرهنگ و نوع دسترسی به فناوری باشد.
پژوهش‌های انتقادی نیز نشان داده‌اند که شواهد مربوط به تفاوت‌های ذاتی و یکدست میان نسل‌ها محدود است؛ بنابراین من نسل زد را نه یک «تیپ روان‌شناختی»، بلکه یک نام قراردادی برای نسلی می‌دانم که بخش مهمی از اجتماعی‌شدنش در محیط پلتفرمی، شبکه‌ای و داده‌محور رخ داده است.
این احتیاط از نظر سیاست‌گذاری بسیار مهم است. اگر نوجوان را ذاتاً سطحی، هیجانی یا زودباور تعریف کنیم، پاسخ ما به سمت سرزنش، محدودسازی و کنترل می‌رود؛ اما اگر رفتار او را حاصل برهم‌کنش ویژگی‌های رشدی با خانواده، مدرسه، گروه همسالان، رسانه و طراحی پلتفرم بدانیم، پاسخ ما به سمت ساختن محیط بهتر، رابطۀ مبتنی بر اعتماد و آموزش مهارت می‌رود.
رویکرد بوم‌شناختی رشد نیز دقیقاً بر همین تعامل چندسطحی تأکید دارد.
در پاسخ به این سؤال باید بگویم؛ به نظر من نخستین خطا این است که همۀ این پدیده‌ها را ذیل یک عنوان کلی، مانند «کمبود سواد رسانه‌ای» قرار دهیم.
دست‌کم با چهار لایۀ متفاوت مواجهیم و هر کدام سازوکار و درمان جداگانه‌ای دارد.
۱. لایۀ نخست، آسیب‌پذیری معرفتی است؛ یعنی نوجوان ادعای نادرست را درست می‌پندارد، میان خبر، نظر، تبلیغ و شایعه فرق نمی‌گذارد یا اعتبار منبع را از ظاهر حرفه‌ای پیام استنباط می‌کند.
پژوهشی در سال ۲۰۲۵ بر روی نوجوانان یازده تا چهارده سال و بزرگسالان نشان داد که توان تمایز خبر درست از نادرست با سن و رشد استدلال تحلیلی افزایش می‌یابد؛ در عین حال، تکرار یک ادعا در همۀ سنین می‌تواند احساس صحت ایجاد کند. پس زودباوری یک مسئلۀ واقعی است، اما همۀ مسئله نیست.
۲. لایۀ دوم، آسیب‌پذیری هیجانی است؛ یعنی پیام، پیش‌از آنکه موضوع داوری قرار گیرد، خشم، ترس، تحقیر، هیجان یا احساس فوریت تولید می‌کند.
در این حالت، نوجوان لزوماً پیام را باور نکرده، اما بر اثر برانگیختگی به آن واکنش نشان می‌دهد. پژوهش دربارۀ انتشار محتوای اخلاقی و سیاسی در شبکه‌های اجتماعی نیز نشان داده که زبان اخلاقی-هیجانی، ظرفیت انتشار پیام را افزایش می‌دهد.
مطالعه‌ای در مقیاس بزرگ دربارۀ انتشار خبر در توییتر نیز نشان داد خبرهای نادرست، در داده‌های بررسی‌شده، سریع‌تر و گسترده‌تر از خبرهای درست پخش شده‌اند. اینجا مسئله فقط «چه چیزی درست است؟» نیست؛ مسئله این است که «پیام با دستگاه هیجانی من چه می‌کند؟»
۳. لایۀ سوم، آسیب‌پذیری هنجاری و رفتاری است؛ یعنی فرد برای تعلق، دیده‌شدن یا پرهیز از طرد، رفتار جمع را تکرار می‌کند.
مطالعات آزمایشگاهی نشان داده‌اند که حضور همسالان می‌تواند حساسیت نوجوان به پاداش را افزایش دهد و رفتار پرخطر را بیشتر کند.
در یک آزمایش مشهور دربارۀ اینستاگرام نیز نوجوانان عکس‌هایی را که «لایک» بیشتری داشتند، بیشتر پسندیدند و نشانه‌های عددی محبوبیت بر پاسخ رفتاری و عصبی آنان اثر گذاشت؛ بنابراین لایک، بازدید و کامنت فقط داده‌های خنثی نیستند؛ آنها نشانه‌های هنجاری‌اند و به نوجوان می‌گویند چه چیزی ارزش دیدن، تقلید یا تأیید دارد.
۴. لایۀ چهارم، آسیب‌پذیری فراشناختی یا «ناآگاهی از معماری اقناع» است. فرد ممکن است منبع را بررسی کند و حتی دروغ آشکار را تشخیص دهد، اما نداند چرا این پیام اکنون به او نشان داده شده، چه کسی از ادامۀ حضور او سود می‌برد، تکرار و توصیۀ الگوریتمی چگونه احساس اهمیت می‌سازند و نمایش عمومی واکنش دیگران چگونه تصمیم او را هدایت می‌کند.
«مدل دانش اقناع» توضیح می‌دهد که مقاومت مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که مخاطب اهداف و فنون عامل اقناع را بشناسد. در زیست‌بوم پلتفرمی، این دانش باید از تشخیص تبلیغ صریح فراتر رود و معماری انتخاب، اقتصاد توجه و منطق توصیه‌گرها را نیز شامل شود.
کدام آسیب پیامد رفتاری بیشتری دارد؟
اگر معیار را «پیامد در رفتار اجتماعی» بگذاریم، پاسخ من روشن است: «مهم‌ترین آسیب، ترکیب تحریک هیجانی با فشار هنجاری است؛ یعنی کوتاه‌شدن فاصلۀ میان احساس و کنش».
نوجوان ممکن است یک ادعا را کاملاً باور نکرده باشد، اما چون پیام خشم برانگیز، بامزه، هویت‌ساز یا مورد تأیید جمع است، آن را بازنشر کند، به یک فرد حمله کند، در یک موج شرکت کند یا رفتار پرخطر را تقلید کند.
میان قضاوت دربارۀ صحت و تصمیم به اشتراک‌گذاری فاصله وجود دارد؛ بسیاری از افراد توان تشخیص نسبی دارند، اما در لحظۀ اشتراک‌گذاری، توجهشان از صحت منحرف می‌شود.
پژوهش دیگری نیز نشان داده که صرف قرارگرفتن در «بافت اشتراک‌گذاری» می‌تواند تمایز درست و نادرست را کاهش دهد.
پس در رفتار اجتماعی، مسئلۀ اصلی همیشه «باور غلط» نیست؛ گاهی «کنش شتاب‌زده بدون باور کامل» است. این تمایز برای مدیریت افکار عمومی حیاتی است.
اگر هر بازنشر را نشانۀ باور قطعی بدانیم، مخاطب را بد می‌فهمیم و پاسخ نادرست می‌دهیم. بعضی بازنشرها اعلام هویت، طلب توجه، شوخی، واکنش هیجانی یا همراهی با جمع‌اند.
سیاست ارتباطی باید انگیزۀ کنش را بشناسد، نه اینکه فقط محتوای گزاره را تکذیب کند.
کدام لایه بیشتر نادیده گرفته می‌شود؟
نادیده‌گرفته‌شده‌ترین لایه، ناآگاهی از معماری اقناع است. ما معمولاً به نوجوان می‌گوییم: «هر چیزی را باور نکن»، اما کمتر می‌آموزیم که از خود بپرسد: «چرا این محتوا برای من انتخاب شده است؟ چه نشانه‌ای مرا به واکنش سریع ترغیب می‌کند؟ عدد لایک چه داوری‌ای را پیشاپیش به من القا می‌کند؟ چه کسی از خشم یا ماندن من منتفع می‌شود؟ و اگر همین محتوا بدون کامنت، شمارش بازدید و موسیقی هیجانی عرضه می‌شد، آیا باز هم همان تصمیم را می‌گرفتم؟»
جمع‌بندی پاسخ سؤال شما این شد که: بیشترین پیامد رفتاری از «برانگیختگی هیجانی تقویت‌شده با فشار جمع» ایجاد می‌شود؛ اما ریشه‌ای‌ترین آسیب، ناتوانی در دیدن سازوکاری است که این هیجان و فشار را طراحی و تشدید می‌کند؛ بنابراین سواد رسانه‌ای باید از آموزش تشخیص خبر جعلی به آموزش شناخت معماری نفوذ، انگیزه‌های خود و پیامد کنش ارتقا یابد.
در بحث آسیب‌پذیری، معمولاً همه چیز به سن، هیجان یا رشد مغزی ارجاع داده می‌شود، در حالی که نوجوان در یک محیط طراحی‌شده زندگی می‌کند؛ محیطی که سرعت، پاداش، تکرار، دیده‌شدن و تعلق را به‌صورت فشرده و مداوم بازتولید می‌کند. اگر بخواهید سهم رشد طبیعی را از سهم طراحی محیط جدا کنید، این تفکیک را چگونه انجام می‌دهید؟
از نظر علمی بهتر است به‌جای جست‌وجوی یک درصد ثابت برای «سهم مغز» و «سهم پلتفرم»، از مدل برهم‌کنش فرد و محیط استفاده کنیم.
نوجوانی دوره‌ای از حساسیت بیشتر به ارزیابی اجتماعی، پاداش و تعلق است؛ اما محیط پلتفرمی همین حساسیت‌ها را با ویژگی‌هایی مانند دسترسی دائمی، سرعت، عمومی بودن، ماندگاری، بازخورد کمّی و توصیۀ الگوریتمی تقویت و بازآرایی می‌کند.
چهارچوب «تحول روابط همسالان در بافت شبکه‌های اجتماعی» نیز نشان می‌دهد که ویژگی‌های خاص رسانۀ اجتماعی صرفاً روابط قبلی را منتقل نمی‌کنند، بلکه فراوانی، شدت و معنای تجربۀ همسالان را تغییر می‌دهند.
رویکردهای جدیدتر نیز به‌درستی پیشنهاد می‌کنند که از سنجۀ خام «زمان صفحه» عبور کنیم و بپرسیم: «نوجوان، با چه انگیزه‌ای، در چه محیطی و تحت چه سازوکاری از رسانه استفاده می‌کند؟»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌های تخصصی روابط عمومی به کانال پی آر در «بله» بپیوندید …
چهار پاسخ درباره نسل Z، معماری پلتفرم، اقناع و سنجش تاب‌آوری رسانه‌ای
پی آر
